على زمانى قمشه اى

411

هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )

و روزهاى يكسان ، در سرزمينهاى زير حكومت ساسانيان ، كه تفاوت آنها تنها در اجرا شدن يا نشدن كبيسه بوده است ، از جمله مسائلى هستند كه بررسى گاه‌شماريهاى رايج در ايران را در آن دورهء تاريخى با مشكل روبرو كرده‌اند . چون نقل قولهاى متفاوتى دربارهء نام ماه كبيسه حتى از يك مؤلف ، مانند بيرونى ، وجود دارد ، به نظر مىرسد كه نام اين ماه ، در نواحى گوناگون ، متفاوت و بنا بر گاه‌شماريهايى ( دست‌كم دوگونه ) كه هم‌زمان در دورهء ساسانيان رواج داشتند ، نامهاى متفاوتى داشته است ؛ بدين‌ترتيب كه احتمالا در بعضى مناطق ، تكرار نام ماه قبلى و در مناطق ديگر ، تكرار نام ماه بعدى بوده است . در مورد ترتيب اجراى كبيسه‌ها نيز اگرچه منابع متعدد از اجراى يك كبيسهء يك‌ماهه در يك دورهء 120 ساله خبر مىدهند ، منابع چندى موعد اجراى كبيسه را هر 116 سال دانسته‌اند . اين روايتهاى گوناگون احتمالا نشان‌دهندهء آن است كه دورهء اجراى كبيسه در هر 120 سال ، زمان متوسط دوره است ، نه زمان قطعى و حتمى آن . يكى از مهمترين وقايع گاه‌شمارى در دورهء ساسانى ، اجراى يك كبيسهء مضاعف ، يعنى افزودن دو ماه به سال به‌جاى يك ماه ، در زمان سلطنت پيروز اول و در حدود 461 ميلادى است . در اين زمان ، موعد اجراى كبيسهء يك‌ماهه ، براساس دورهء متوسط 120 ساله ، فرارسيده بود ، امّا مجريان كبيسه براى جلوگيرى از فراموش شدن اجراى كبيسهء يك‌ماهه‌اى كه حدود 120 سال بعد روى مىداد ، پيشاپيش كبيسهء ديگرى اعمال و در اين سال دو ماه كبيسه‌گيرى ( در متون اسلامى : كبيسهء مضاعف ) كردند . هم‌زمان با اجراى كبيسهء مضاعف ، رخداد ديگرى در گاه‌شمارى ساسانى صورت گرفته و آن ابداع نوعى گاه‌شمارى جديد براساس گاه‌شمارى زردشتى